Reflektivni dijalog u funkciji sazrevanja i psihoterapije

Mentalizaciji i Integrativna dečja psihoterapija.

Pető Ištvan

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Ut enim ad minim veniam, quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat. Duis aute irure dolor in reprehenderit in voluptate velit esse cillum dolore eu fugiat nulla

Rane socijalno-emocionalne veze, najraniji oblici komunikacija sa ljudima kao i uspostavljanje bliskih interpersonalnih odnosa, sastavni su deo ljudskog života i nužni su za psihičko zdravlje svakog pojedinca.

Uz razvoj jezika i komunikacije, međusobnu interakcije podržavaju i različiti kompleksni mentalni procesi – koji omogućuju osobi da interpretira i predviđa vlastito ponašanje i ponašanje drugih – refleksivnosti i mentalizacije. Kapacitet za mentalizaciju, kao specifično ljudsko razvojno dostignuće, raspolaže sa urođenim potencijalom, sa prirodnim kompetencijama u okviru individualne varijabilnosti i biva podstaknut i moduliran u najranijim socijalno emocionalnim vezama. U tom kontekstu naročito su važni odnosi u okviru sigurne privrženosti preko koje se usvaja veština modulacije primarnih emocionalnih impulsa  u socijalno prihvatljiv i razumljiv oblik. Sposobnost kontrole i regulacije afekata neophodan je uslov da bi osećanja bila podnošljiva, nepreplavljujuća i neugrožavajuća, a samim tim i misliva i obradiva.  Ključni mehanizam koji u okviru interakcija i emocionalnog odnosa između deteta i roditelja olakšava razvoj reflektivnih sposobnosti i mentalizaciju je roditeljsko ogledanje – označena i kontingentna refleksija detetovih internih stanja.

Tako dete stiče mogućnost da preko interakcije sa sobom i drugima, preko reflekivnog dijaloga  razvije pozitivne modele sebe i drugog, odnosno da sebe vidi kao razumljivog, prihvatljivog i vrednog ljubavi, a drugog kao pristupačnog, pouzdanog i prihvatajućeg. Sve sa krajnjim ciljem da se postepeno stiču psihosocijalne funkcije potrebne za samostalan i uspešan život u ljudskoj zajednici.

Prirodan razvojni procesa  mentalizacije prolazi kroz nekoliko razvojnih faza, kroz pre-mentalizacijske modele. U najvećem broju slučajeva u okviru prirodnog razvoja, tokom sazrevanja usvaja se kompleksna sposobnost kontrole afekata i postiže se optimalni nivo mentalizacije koja pomaže razumevanje, predvidljivost i adekvatno reagovanje u socijalnim odnosima.

Međutim, čovekova imaginativna snaga pored toga što podržava veoma složene ljudske kontakte, kulturu i kreativnost istovremeno čini čoveka ranjivim prema psihičkim smetnjama, emocionalnim teškoćama i patnji.

Ukoliko dete ne doživljava roditelja kao sigurnu bazu i izostaju tople i kvalitetne interakcije kroz koje dete uči o sebi i drugima, ili ako je tokom detinjstva bio izložen zanemarivanju ili zlostavljanju postoji velika verovatnoća da će se pojaviti devijacije u razvoju sposobnosti važnih za razumevanje sebe i drugih što u konačnici može rezultirati pojavom neke forme psihopatologije u dečjoj ili odrasloj dobi. Stanja izražene emocionalne uzbuđenosti,  stresne  interpersonalne situacije mogu samanjiti ili  destabilizirati kapacitet za mentalizaciju čak izazvati inhibiciju ili deaktivaciju i dovesti do ponovnog pojavljivanja ne-mentalizirajućih i pre-mentalizirajućih obrazaca razmišljanja.

Istraživanja potvrđuju da je kapacitet za mentalizaciju jedan od središnjih pojmova u ljudskom normativnom razvoju i da su nedostaci u kapacitetu za mentalizaciju karakteristika gotovo svih formi psihopatologije.

Razvojno relaciona perspektiva integrativne dečje psihoterapije stavljajući u središtu psihoterapijskog procesa odnos dete – terapeut predstavlja aktivnost čiji je cilj produbljivanje procesa sa površnog nivoa rituala, verbalizacije i uobičajene manipulacije sa predmetima prema akciji i igri sa dubokim značenjem, sa simbolično reflektivnim kapacitetom.

Terapeutovi odgovori i odnos prema dečjem ponašanju, mislima i emocijam ostvaruje se preko metafore igre ili prihvatanjem igre uloga. Promocijom “kao da” okvira igre obezbeđuje se snaga kreativnom procesu koji pomaže da se premosti jaz između stvarnosti i dečje fantazije, da se simuliraju kontradiktorni delovi stvarnosti, objekta ili selfa. Kroz interakcije čiji je cilj rad sa “zatvorenim psihološkim iskustvima” dete formira pozitivne unutrašnje radne modele sebe i drugog, osvešćuje, verbalizuje i gradi reprezentaciju primarnih emocija. Upravljanjem bliskošću, odigravanjem različitih uloga terapeut postaje jedna vrsta mobilnog “intermedijarnog objekta” i ispoljava refelksivnu poziciju prema detetu sa potrebnom i adekvatnom kontingencijom. Za decu prihvatljiv i razumljiv način komuniciranja podstiče da se svet doživi u terminima mentalnih stanja i psihičke realnosti, jača refelektivni potencijal, ublažava i otklonja  zastoje u  mentalizaciji.

U radu sa roditeljima težište je na deblokadi i reaktivaciji mentalizacije da prepoznaju mentalna stanja deteta i da reaguju sa adekvatnom kontingencijom. Cilj je da emocionalna iskustva deteta budu adekvatno predstavljena u roditeljksim reprezentacijama, da se jača responzivni kvalitet roditelja. Pomoć roditelju se odnosi i na  pružanje  pomoći u asimilaciji i harmonizaciji sadržaja ego stanja, u relaksaciji odbranbenih mehanizama, u promeni ili  odbacivanju skripta i ponovnog uspostavljanja kontakta sa sobom i svetom oko sebe.

Ključne reči: dečja psihoterapija, mentalizacija, refelktivni dijalog, prementalizacijski modeli